अमेरिका र इरानबीचको तनावपूर्ण सम्बन्ध तथा स्थायी युद्धविराम अनिश्चित बन्दै जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य फेरि उकालो लागेको छ। बिहीबार अन्तर्राष्ट्रिय बेन्चमार्क ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य बढेर प्रतिब्यारेल १२६ अमेरिकी डलरसम्म पुगेको छ, जुन सन् २०२२ यताकै उच्च हो।

ऊर्जा बजारमा आएको यो उछाल केवल अंकमा सीमित छैन । यसको प्रभाव विश्वभरको जनजीवनमा प्रत्यक्ष देखिन थालेको छ। इन्धनको मूल्यसँगै ढुवानी, खाद्य सामग्री र दैनिक उपभोग्य वस्तुको लागत बढ्दा आम उपभोक्तामाथि आर्थिक दबाब थपिएको छ।

अमेरिकी सञ्चारमाध्यम CNN का अनुसार, अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump ले आफ्ना शीर्ष सहयोगीहरूसँगको छलफलमा इरानी बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दी अझै लामो समयसम्म जारी रहन सक्ने संकेत दिएका छन्। यही कारण बजारमा अनिश्चितता चुलिएको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

ऊर्जा बजार विश्लेषण फर्म वान्डा इनसाइट्सकी संस्थापक Vandana Hari का अनुसार हर्मुज जलडमरूमध्य (Strait of Hormuz) खुल्ने स्पष्ट संकेत नआएसम्म तेलको मूल्य घट्ने सम्भावना न्यून छ। “हर्मुज कहिले र कसरी खुल्छ भन्ने अनिश्चित छ, र यही अन्योलले मूल्यलाई माथि धकेलिरहेको छ,” उनले भनिन्।

हाल हर्मुज क्षेत्रमा दोहोरो नाकाबन्दीको अवस्था छ। फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका–इजरायलले इरानमाथि आक्रमण सुरु गरेपछि अवरोध बढेको थियो भने अप्रिल १३ मा अमेरिकी सेनाले औपचारिक रूपमा नाकाबन्दी घोषणा गरेको थियो। इरानका बन्दरगाहमा तेल लिन आउने जहाजहरूलाई फर्काइने र कतिपयलाई नियन्त्रणमा लिने घटनाले विश्व आपूर्ति शृंखलामा गम्भीर असर पारेको छ।

अमेरिकी पक्षले यस्तो नाकाबन्दीले इरानलाई आणविक कार्यक्रम त्याग्न दबाब दिने विश्वास व्यक्त गरेको छ। तर इरानले भने यो रणनीति असफल हुने दाबी गरेको छ। इरानका तेलमन्त्री Mohsen Paknejad ले इन्धन आपूर्ति चाँडै सामान्य हुने दाबी गर्दै “नाकाबन्दीले इरानलाई झुकाउन सक्दैन” बताएका छन्।

तर यथार्थ भने फरक देखिन्छ। युद्ध र प्रतिबन्धका कारण इरानको अर्थतन्त्र पहिल्यै कमजोर अवस्थामा थियो। अहिले आयात–निर्यातमा अवरोध थपिँदा रोजगारी गुम्ने जोखिम बढेको छ। अमेरिकी थिंक ट्यांक Quincy Institute for Responsible Statecraft सँग सम्बद्ध विश्लेषक Hadi Kahalzadeh का अनुसार करिब ५० प्रतिशत इरानी रोजगारी संकटमा छन् र थप जनसंख्या गरिबीतर्फ धकेलिन सक्छ।

यसबीच इरान सरकारले ऊर्जा खपत घटाउन र आपूर्ति व्यवस्थापन गर्न विभिन्न कदम चालिरहेको छ। सरकारी कार्यालयमा विद्युत् खपत घटाउने, कम प्रयोगकर्तालाई सहुलियत दिने जस्ता उपायहरू लागू गरिएका छन्।

युद्धको मानवीय मूल्य पनि उत्तिकै भयावह छ। अहिलेसम्म इरानमा मात्रै तीन हजारभन्दा बढीको ज्यान गइसकेको छ भने लेबनान, इजरायल र खाडी क्षेत्रमा पनि सयौं मानिस मारिएका छन्। अमेरिकी सैनिक र संयुक्त राष्ट्रसंघका शान्ति मिसनमा खटिएका सुरक्षाकर्मीहरू पनि यसबाट अछुतो छैनन्।

अमेरिकाले युद्धमा ठूलो आर्थिक खर्च गरिरहेको छ। अमेरिकी रक्षा अधिकारीहरूले दुई महिनामै करिब २५ अर्ब डलर खर्च भइसकेको बताएका छन्।

विश्व बजारमा किन यति ठूलो असर?

हर्मुज जलडमरूमध्य विश्व ऊर्जा आपूर्तिको ‘नाडी’ जस्तै मानिन्छ। युद्धअघि विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल र ग्यास यही बाटो हुँदै निर्यात हुन्थ्यो। अहिले त्यहाँ अवरोध हुँदा आपूर्ति चक्र बिथोलिएको छ।

यसको प्रत्यक्ष असर एसियाली देशहरूमा देखिएको छ  । जापान, दक्षिण कोरिया, भारत, पाकिस्तान जस्ता मुलुकहरू, जसले ठूलो मात्रामा मध्यपूर्वबाट इन्धन आयात गर्छन्, उनीहरूमा मूल्यवृद्धि र आपूर्ति संकट देखिन थालेको छ।

इतिहासले पनि देखाएको छ – युद्ध र तेलको गहिरो सम्बन्ध

विश्व इतिहासमा हरेक ठूला युद्ध वा राजनीतिक संकटले तेलको मूल्यमा ठूलो उतारचढाव ल्याएको छ । चाहे त्यो १९७३ को अरब–इजरायल युद्ध होस्, १९९० को खाडी युद्ध होस् वा २०२२ को रुस युक्रेन युद्ध।

आजको अवस्था पनि त्यही श्रृंखलाको अर्को कडी जस्तो देखिन्छ, जहाँ भू-राजनीतिक तनावले विश्व अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ।

अब के हुन्छ?

इरान-अमेरिका वार्ता कहिले टुंगिन्छ भन्ने स्पष्ट छैन। अस्थायी युद्धविराम भए पनि स्थायी समाधान नआएसम्म बजारमा अस्थिरता कायम रहने देखिन्छ।

तेलको मूल्य बढ्दै जाँदा यसको असर केवल अर्थतन्त्रमा मात्र होइन-मानिसको दैनिक जीवन, खर्च, रोजगारी र भविष्यप्रतिको भरोसासम्म फैलिएको छ। यही कारण, यो संकट केवल कूटनीतिक होइन, मानवीय र आर्थिक संकटका रूपमा पनि विस्तार भइरहेको छ।